Trước áp lực liên tiếp từ các biến động địa chính trị và căng thẳng thương mại trên thế giới những năm gần đây, áp lực cải tổ với Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đang lớn hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, các tầm nhìn cải tổ của WTO đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, trong đó có những vấn đề ngay từ trong nội bộ.

Trong các ngày từ 26-29/03, Hội nghị Bộ trưởng các nước thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) lần thứ 14 (MC14), cơ chế quyền lực nhất của WTO, diễn ra tại thủ đô Yaounde của Cameroon.

Hội nghị Bộ trưởng các nước thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) lần thứ 14 (MC14) tại Yaounde, Cameroon, ngày 28/3/2026. Ảnh: WTO/Handout via REUTERS

Kết quả hạn chế

Là Hội nghị Bộ trưởng WTO đầu tiên kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Nhà Trắng năm ngoái, đồng thời chính quyền Mỹ đã áp dụng nhiều biện pháp thuế quan tạo biến động lớn lên dòng chảy thương mại toàn cầu, WTO đối mặt với sức ép rất lớn về việc phải nhanh chóng cải tổ để thích nghi với tình hình mới.

Trước thềm MC14 tại Younde, các ưu tiên cải tổ chiến lược được xác định, gồm: điều chỉnh cơ chế ra quyết định của WTO, vốn yêu cầu sự đồng thuận của toàn bộ 166 thành viên; sửa đổi quy định về đối xử đặc biệt và khác biệt (S&D) đối với các nước đang phát triển và khôi phục cơ chế giải quyết tranh chấp vốn bị tê liệt nhiều năm qua; đánh giá lo ngại của một số quốc gia về cạnh tranh không công bằng và dư thừa công suất; xem xét việc tiếp tục duy trì nguyên tắc “tối huệ quốc” (MFN), nền tảng của WTO vốn yêu cầu mọi ưu đãi thương mại dành cho một đối tác phải được áp dụng cho tất cả thành viên…

Bên cạnh đó, một yêu cầu cấp bách khác của WTO là thống nhất được việc gia hạn thỏa thuận về thương mại điện tử, cụ thể là gia hạn lệnh tạm hoãn áp thuế hải quan đối với các giao dịch điện tử, như: tải xuống phần mềm, phim hay dữ liệu số. Cơ chế này, có hiệu lực từ 1998, hết hạn trong tháng 3 và được đa số quốc gia WTO đề nghị gia hạn đến năm 2031.

Tuy nhiên, các mâu thuẫn giữa Mỹ với một số nền kinh tế lớn (Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ) đã khiến các đàm phán đi vào bế tắc và MC14 kết thúc mà không đạt được đột phá. Trong thỏa thuận về thương mại điện tử, phía Mỹ kiên quyết theo đuổi phương án gia hạn vĩnh viễn trong khi một số nước chỉ muốn gia hạn từng giai đoạn, hoặc muốn sử dụng vấn đề này để gây sức ép trong một số chủ đề khác (như nông nghiệp).

Việc không đạt được đồng thuận về chủ đề này làm dấy lên lo ngại về việc đứt gãy dòng chảy thương mại số, vốn là động lực chính cho tăng trưởng thương mại toàn cầu hai năm qua.

Tổng Thư ký Phòng thương mại Quốc tế (ICC) John Denton nhận định: “Chúng ta đang trải qua cú sốc công nghiệp có lẽ là tồi tệ nhất trong thời hiện đại. Những gì đang xảy ra ở eo biển Hormuz, rồi việc gián đoạn, thậm chí là tiêu diệt, chuỗi cung ứng, rồi tất cả những gì xung quanh việc luân chuyển hàng hóa và dịch vụ qua biên giới, rồi vấn đề về sự minh bạch hay khả năng có thể dự báo trước… Tất cả những điều này là những việc mà WTO phải cố gắng neo giữ và hỗ trợ và là những gì mà các doanh nghiệp mong muốn.”

Trụ sở Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) tại Geneva, Thụy Sĩ. Ảnh: REUTERS/Denis Balibouse.

Nhằm xoa dịu lo ngại, WTO cho biết sẽ tiếp tục nhóm họp trong tháng 5 tới tại Geneva (Thụy Sỹ) nhằm khôi phục thỏa thuận tạm hoãn áp thuế với thương mại điện tử. Chủ tịch hội nghị MC14, Bộ trưởng Thương mại Cameroon, Luc Magloire Mbarga Atangana, cho rằng các cuộc đàm phán đang bước vào những chi tiết cuối cùng và chỉ còn một số vướng mắc có thể giải quyết được giữa một số quốc gia thành viên. Về tổng thể, WTO cho rằng các quốc gia có thể sớm khôi phục thỏa thuận này ngay trong mùa Hè.

Tư duy mới cho WTO

Việc đạt được thỏa thuận về thương mại điện tử vốn được coi là chìa khóa để duy trì sự ủng hộ của Mỹ đối với WTO, trong bối cảnh Washington đã có những động thái rút lui khỏi các định chế đa phương toàn cầu. Do đó, kết quả của MC14 phần nào tác động tiêu cực đến vai trò WTO, trong bối cảnh tổ chức này vốn đang gặp tương đối nhiều khó khăn trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại trên thế giới trong những năm qua. Một số ý kiến bi quan cho rằng các bế tắc kéo dài từ MC13 (tổ chức năm 2024 tại Abu Dhabi, Các Tiểu Vương quốc Arab thống nhất – UAE) đến MC14 có thể khiến các quốc gia thành viên mất đi niềm tin vào năng lực tự cải tổ và đổi mới của WTO trước các thách thức mới.

Tuy nhiên, Tổng Giám đốc WTO, bà Ngozi Okonjo-Iweala cho rằng các quốc gia thành viên WTO đang nhận thức rõ hơn bao giờ hết về yêu cầu cải tổ hệ thống thương mại đa phương cho phù hợp với các biến động địa chính trị và địa kinh tế trên thế giới và tại MC14, các quốc gia đều thể hiện quyết tâm cải tổ triệt để: "Chúng tôi đang thử một cách thức làm việc mới. Chúng tôi đang lập mô hình những cải tổ mà chúng tôi mong đợi. Chúng tôi đã làm việc mượt mà hơn. Chúng tôi không còn dành thời gian đàm phán về nội dung của một văn kiện như vẫn làm trước đây, mà các Bộ trưởng đã chủ yếu dành thời gian thảo luận về việc cải tổ và về những diễn biến thương mại gần đây. Thương mại toàn cầu đang trải qua sóng gió và các Bộ trưởng đã cùng thảo luận về điều đó, cũng như về các cải tổ”.

Chia sẻ quan điểm này, Giám đốc điều hành Trung tâm thương mại quốc tế (ITC), bà Pamela Coke-Hamilton cũng cho rằng dù các sức ép và yêu cầu cải tổ WTO là hợp lý nhưng các bên liên quan cũng cần lưu ý đến thực tế là WTO đang trải qua một giai đoạn với những thách thức lớn chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ. Do đó, các nỗ lực cải tổ WTO cần được thúc đẩy trên tinh thần xây dựng, củng cố vai trò trụ cột trong thương mại đa phương của WTO, thay vì một số ý kiến về việc tìm kiếm một cơ chế khác.

“Việc thiết lập lại này mang tính sống còn với WTO và tôi nghĩ bà Ngozi đang cố gắng đưa tất cả mọi người chơi ngồi lại với sau để khởi động lại, không hẳn là nhằm giải quyết các vấn đề, mà là để xây dựng một lộ trình làm sao cho WTO tiến lên phía trước như một thiết chế đa phương”. - bà Pamela Coke-Hamilton nói.

Giới chuyên gia kinh tế cũng cho rằng dù chưa đạt được kỳ vọng nhưng cuộc họp tại Cameroon cũng cho thấy WTO đã thúc đẩy được một vài tiến bộ, khi đã soạn thảo được lộ trình cải cách rộng lớn hơn cho tổ chức này, trong đó có việc cải thiện quy trình ra quyết định trong một hệ thống dựa trên sự đồng thuận vốn từ lâu đã bị đình trệ bởi một vài quốc gia thành viên.