Dân tộc Chăm là 1 trong số 54 dân tộc ở Việt Nam. Đồng bào Chăm sinh sống chủ yếu ở các tỉnh Nam Trung Bộ và Nam Bộ, trong đó có tỉnh Ninh Thuận (nay sáp nhập vào tỉnh Khánh Hòa). Dân tộc Chăm có truyền thống văn hóa lâu đời, đặc sắc, thể hiện trong nghệ thuật ca múa nhạc, văn học, lễ hội, nghệ thuật kiến trúc…

Nghe âm thanh tại đây:
Dấu ấn văn hóa dân tộc Chăm được thể hiện rõ nét trong kiến trúc, gồm: các đền tháp, phù điêu, tượng thờ… Qua những di tích đền tháp mà người Chăm để lại, các nhà nghiên cứu đánh giá là người Chăm đã đạt tới trình độ cao về nghệ thuật kiến trúc. Các tháp Chăm, đặc biệt là Khu di tích Mỹ Sơn, được đánh giá ngang hàng với các di tích Angkor của Campuchia hay các đền tháp khác ở khu vực Đông Nam Á. Tỉnh Ninh Thuận cũ, nay sáp nhập vào tỉnh Khánh Hòa, có một ngôi tháp Chăm được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.
Múa quạt dân tộc Chăm. Ảnh Ngọc Anh

Đó là tháp Po Klong Garai được Vua Jaya Simhavarman III cho xây dựng vào cuối thế kỷ XIII để thờ Vua Po Klong Garai (1151 - 1205).

Ông Thành Nhảy, Phó Giám đốc Bảo tàng Ninh Thuận, cho biết: Tháp Po Klong Grai là công trình kiến trúc nghệ thuật tháp Chăm còn nguyên vẹn nhất đối với hệ thống tháp Chăm hiện nay. Sau khi Thủ tướng ký quyết định công nhận tháp là di tích Quốc gia đặc biệt, lượng khách du lịch tới tham quan càng ngày càng đông. Du khách đến đây được nghe thuyết minh về tháp bằng 2 ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh. Hiện nay chúng tôi đã có dịch vụ xe điện đưa du khách tham quan. Trước đây chỉ biểu diễn văn nghệ vào dịp lễ hội katê nhưng hiện nay chúng tôi có biểu diễn văn nghệ vào các ngày cuối tuần, ngày lễ, Tết phục vụ du khách.
Nghệ nhân làng gốm Bàu Trúc trình diễn nghề

Bản sắc văn hóa của đồng bào Chăm còn thể hiện ở nhà truyền thống. Ngôi nhà Chăm khá rộng rãi, kiến trúc độc đáo với cụm từ 5 đến 7 ngôi nhà kết cấu kiểu chữ I, theo trục Đông - Tây.

Ông Đàng Chí Quyết, ở xã Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cũ, nay sáp nhập vào tỉnh Khánh Hòa, cho biết: Người Chăm tìm nguồn nước trước rồi mới xây dựng nhà. Giếng nước lúc nào cũng nằm về phía Đông Bắc. Bếp nằm hướng Tây Bắc. Mỗi khi dựng nhà người ta vận chuyển đủ gỗ về rồi mới làm nhà. Vách nhà người ta làm bằng bùn với rơm, trộn nước, nhào nặn kỹ rồi chát lên thành tường nhà.

Người Chăm có khoảng 80 điệu múa và tương ứng với từng điệu múa là 80 vị thần của theo tín ngưỡng của dân tộc Chăm. Hầu hết các điệu múa đều mang sắc thái tôn giáo, tín ngưỡng (các thần linh) và múa cung đình (lễ nghi). Các vũ điệu của thần Siva, nữ thần Uma, nữ thần Apsara… đều là những điệu múa quen thuộc, được thể hiện bởi cá nhân hay tập thể.

Nhà dân tộc Chăm được phục dựng tại Bảo tàng Dân tộc (Hà Nội)

Một nét văn hóa đặc sắc khác phải kể đến trong lĩnh vực văn hóa phi vật thể của dân tộc Chăm chính là lễ hội, điển hình là Lễ hội Katê.

Katê là lễ hội dân gian thiêng liêng đặc sắc và rất quan trọng, thường được tổ chức vào 1 tháng 7 theo lịch của người Chăm (từ 25/9 đến 25/10 dương lịch). Lễ hội tổ chức nhằm tưởng nhớ đến những người đã khuất, tưởng nhớ đến các vị anh hùng dân tộc (được người Chăm tôn vinh làm thần).

Người Chăm sáng tạo những giá trị âm nhạc, nghệ thuật dân tộc đặc sắc, tạo ra những nhạc cụ độc đáo, không thể nhầm lẫn với các dân tộc khác, như: trống ginang, trống baranưng, kèn saranai, đàn kanhi, chiêng, lục lạc…

Anh Camry, người dân tộc Chăm, cho biết: Trong nhạc cụ Chăm có 3 loại chính, trống ghi-năng, trống paranưng và kèn saranai. Trống ghi-năng là 2 trống dài tượng trưng cho hai chân con người, còn trống paranưng tượng trưng cho thân người, lục phủ ngũ tạng. Kèn saranai có 7 lỗ, tượng trưng cho 2 con mắt, 2 lỗ tai, 2 lỗ mũi và 1 cái miệng.

Cách đánh trống khi múa của người Chăm cũng khá đặc biệt. Anh Ka Phiu, người dân tộc Chăm, cho biết: "2 cái dùi đánh trống tượng trưng cho đôi tay con người. Đánh trống phải giữ nhịp, có nghĩa là một người đánh trống âm và một người đánh trống dương. Bên âm người ta đánh trống bằng tay và bên dương người ta đánh trống bằng dùi.

Dân tộc Chăm có khoảng 180.000 người, chiếm chưa đến 1% dân số cả nước. Tuy dân số ít, nhưng dân tộc Chăm có nền văn hóa phong phú, phát triển rực rỡ. Văn hóa dân tộc Chăm cùng với văn hóa các dân tộc khác tạo nên sự phong phú, thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam, tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.