Ngày 23 tháng 3 hằng năm được Liên Hợp Quốc chọn là Ngày Khí tượng Thế giới. Năm 2026, với chủ đề “Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai”, thông điệp được đặt ra rất rõ ràng: muốn giảm thiểu rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu, trước hết phải có dữ liệu quan trắc đầy đủ, chính xác và kịp thời.

Tại Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, diễn biến nhanh và khó lường. Từ bão mạnh trên Biển Đông, mưa lớn gây lũ quét ở miền núi, đến hạn hán và xâm nhập mặn ở đồng bằng - tất cả đều đòi hỏi công tác quan trắc và dự báo phải đi trước một bước.

Nghe âm thanh tại đây:
Trên phạm vi toàn cầu, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng cả tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Nhiều quốc gia đã và đang phải đối mặt với những cơn bão mạnh hơn, mưa lớn kỷ lục, nắng nóng kéo dài hay hạn hán nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, cộng đồng quốc tế ngày càng nhấn mạnh vai trò của công tác quan trắc khí tượng thủy văn.

Dữ liệu quan trắc được coi là nền tảng để xây dựng các hệ thống dự báo và cảnh báo sớm, giúp các quốc gia chủ động ứng phó với thiên tai. Việc hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, kết nối dữ liệu toàn cầu và ứng dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo đang trở thành xu hướng chung. Tại Việt Nam, một trong những quốc gia chịu tác động rõ rệt của biến đổi khí hậu, yêu cầu nâng cao năng lực quan trắc và dự báo càng trở nên cấp thiết. Những năm gần đây, các hiện tượng thời tiết nguy hiểm xuất hiện với tần suất dày hơn, diễn biến phức tạp hơn, đặt ra áp lực lớn đối với công tác dự báo.

Poster Ngày Khí tượng thế giới 2026 do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công bố: "Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai"

Hiện nay, mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia đã được xây dựng rộng khắp với hàng nghìn trạm trên cả nước. Hệ thống này liên tục cung cấp dữ liệu về thời tiết, khí hậu và thủy văn, phục vụ trực tiếp cho dự báo và cảnh báo thiên tai.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn những khoảng trống cần được khắc phục, đặc biệt tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và trên biển. Một số trạm chưa được tự động hóa hoàn toàn, ảnh hưởng đến tốc độ và độ chính xác của thông tin. PGS.TS Nguyễn Đức Ngữ, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng Thủy văn cho rằng: “Trước tình hình biến đổi khiệu toàn cầu như thế này. Những hiện tượng thời tiết khiệu có tính chất dị thường những thiên tai có tính trật cực đoan nhiều khi nó xảy ra không đúng với quy luật bình thường. Trước đây nữa, những dị thưởng đó chính là những khó khăn trong tháng dự báo. Chính vì thế mà ngành khí tượng thủy văn cũng phải nhìn thấy trước những cái đó để có thể tăng cường tập trung cho việc đầu tư nghiên cứu những vấn đề bất thường của thời tiết khí hậu nước ta.”

Thực tế, quá trình hiện đại hóa đang được triển khai mạnh mẽ. Nhiều trạm quan trắc tự động đã được đưa vào vận hành, cho phép truyền dữ liệu theo thời gian thực. Các công nghệ như Internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo, ảnh vệ tinh và ra đa thời tiết thế hệ mới đang từng bước được ứng dụng, giúp nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo sớm.

PGS.TS Phạm Thị Thanh Ngà, Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, ngành khí tượng thủy văn cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số nhằm nâng cao năng lực quan trắc và dự báo: “Chúng ta cần phải có những phát triển công nghệ quan trắc cũng như giám sát hiện đại, tự động kết hợp với IOT, AI và công nghệ số để làm sao nâng cao được chất lượng của nguồn dữ liệu, tính tin cậy của dữ liệu cũng như tính liên tục của dữ liệu kịp thời. Trên ền tảng dữ liệu đấy thì chúng ta phải có hệ thống cơ sở dữ liệu và gắn kết được với các công cụ mạnh để phân tích, khai thác và chia sẻ dữ liêu phục vụ không những cảnh báo thiên tai mà phục vụ cho quá trình ứng phó.”

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới được ngành khí tượng thủy văn xác định là phải hoàn thiện hệ thống dự báo, cảnh báo đa thiên tai, tích hợp dữ liệu từ nhiều nguồn, từ quan trắc mặt đất đến vệ tinh, ra đa thời tiết. Đồng thời, ngành cũng chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường hợp tác quốc tế, từng bước tiệm cận trình độ dự báo của các nước tiên tiến trong khu vực.Bên cạnh đó, việc cung cấp thông tin khí tượng thủy văn sẽ tiếp tục được đổi mới theo hướng nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn, phục vụ hiệu quả không chỉ công tác phòng chống thiên tai mà còn các lĩnh vực kinh tế - xã hội như nông nghiệp, giao thông, năng lượng.

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, Cục Khí tượng thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Trong thời gian tới, song song tăng cường các trạm quan trắc thì ứng dụng các công nghệ mới, công nghệ đại như trí tuệ nhân tạo, phân tính, đánh giá để đưa ra được thêm công cụ dự báo, cảnh báo về khí tượng tư văn cũng như thiên tai. Đây là một trong những bài toán trọng tâm chính của ngành kỹ tượng văn trong những năm tới.

Từ bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu đến thực tế tại Việt Nam, có thể thấy rõ: quan trắc khí tượng thủy văn chính là nền tảng của dự báo và cảnh báo sớm thiên tai. Khi hệ thống quan trắc được đầu tư đồng bộ, hiện đại và dữ liệu được khai thác hiệu quả, năng lực dự báo sẽ được nâng cao, giúp giảm thiểu rủi ro, bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân. Thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới năm nay: “Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai” vì thế không chỉ là lời kêu gọi, mà còn là định hướng hành động rõ ràng cho toàn ngành trong thời gian tới.