Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tuyến đường Trường Sơn như một huyết quản khổng lồ để vận chuyển bộ đôi, lương thực và khí tài quân sự từ hậu phương lớn miền Bắc cho tiền tuyến lớn miền Nam. Trên mạng lưới giao thông vĩ đại đó có đường ống xăng dầu dài 1.700 km xuyên suốt chiều dài đất nước và mở rộng tới gần 5.000 km, từ Quảng Ninh, Lạng Sơn tới Bình Phước. Không chỉ là 1 công trình mang tầm chiến lược, đường ống xăng dầu Trường Sơn còn là biểu tượng của ý chí sắt đá, tinh thần sáng tạo và sự hy sinh thầm lặng của quân và dân Việt Nam trong những năm chiến tranh.

Nghe âm thanh bài viết tại đây:

Công trình đường ống xăng dầu Trường Sơn được xây dựng từ tháng 04/1968 với mật danh “Công trường Thủy lợi 01”. Khi đó, cuộc tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 của quân và dân Việt Nam ở miền Nam đòi hỏi chi viện hết sức khẩn cấp. Xăng dầu là yếu tố quan trọng đối với cuộc kháng chiến. Nhưng tình trạng không vận chuyển được nhiên liệu này khiến việc đưa quân cũng như nhu yếu phẩm, lương thực vào chiến trường miền Nam bị đình trệ.

Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, nguyên Cục trưởng Cục Kinh tế (Bộ Quốc Phòng), kỹ sư thiết kế, thi công tuyến đường ống xăng dầu Trường Sơn. Ảnh: VOV5

Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu, nguyên Cục trưởng Cục Kinh tế (Bộ Quốc Phòng), kỹ sư thiết kế, thi công tuyến đường ống xăng dầu Trường Sơn, nhớ lại: "Chúng tôi đã làm rất nhiều cách. Lót nilon trong balô, đổ xăng vào rồi gùi. Nhưng nilon không chịu được xăng chì, nên chỉ vài tiếng xăng đã làm bục lớp nilon. Giải pháp gùi xăng hiệu suất rất thấp và không an toàn nên không làm được. Sau đó, chúng tôi dùng các phuy nhỏ, khiêng qua vị trí quan trọng dài mấy cây số, bị đối phương đánh phá nhiều. Cuối cùng, chúng tôi lấy tôn hàn thành đường ống, rồi lấy tất cả ống cao su, ống cọc nhà bạt, ống lồ ô… nối lại với nhau bằng săm ô tô, nhưng cũng bị xăng phá huỷ. Đó là những đường ống đặc biệt nhất trên thế giới".

Người đầu tiên gợi ý về việc sử dụng 2 bộ đường ống xăng dầu do Liên Xô viện trợ tại chiến trường là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Quân ủy Trung ương sau đó đã quyết định sử dụng bộ đường ống dã chiến này để vận chuyển xăng dầu chi viện cho chiến trường miền Nam. Băng qua rừng già, vượt qua núi cao, vượt bom đạn, hàng nghìn ống, hàng chục tấn phụ kiện, máy móc, bể cao su... được vận chuyển trên đôi vai các chiến sĩ. Đại tá Nguyễn Văn Tạo, nguyên Phó Trưởng phòng Đường ống, Cục Xăng dầu 559, vẫn nhớ những ngày tháng khi còn là cán bộ kỹ thuật của đại đội K1, Công trường 18, phụ trách thi công tuyến ống xăng dầu trên địa bàn Quân khu 4: "Khi thi công tuyến ống này, chúng tôi đang thử rửa nước chuẩn bị bơm xăng thì đối phương phát hiện. Đêm cuối tháng 12/1968, từng loạt bom B52 trút xuống đèo Mụ Giạ (Quảng Bình) cắt ngang tuyến ống. Những ngày sau đó liên tục là các đợt bom của B52 và máy bay cường kích trút xuống trọng điểm 050-đèo Mụ Giạ. Đá bị bóc hết lớp này đến lớp khác, đến mức đá tơi thành bột…. Lúc đó, bộ đội công binh nổ mìn phá đá tạo thành đường hào để bộ đội đường ống nối tuyến nhiều lần nhưng vẫn bị bom phá hỏng".

Các nữ chiến sỹ Trung đoàn 592 Anh hùng, Bộ Tư lệnh 559 vận chuyển đường ống xăng dầu, tháng 1/1972. Ảnh tư liệu

Đường ống xăng dầu Trường Sơn ngày ấy còn như trận địa đấu trí cam go của binh chủng kỹ thuật quân đội nhân dân Việt Nam với không lực mạnh của đối phương cùng những vũ khí tối tân khi đó. Thiếu tướng Hồ Sỹ Hậu cho biết: "Phía bên kia thấy chỗ nào thấp thì họ đánh. Bây giờ mình phải bất ngờ tìm đến chỗ cao nhất, chỗ không bao giờ họ nghĩ tới để đưa đường ống lên đấy. Đó là giải pháp rất táo bạo mà các kỹ sư phải tính những bài toán sách vở không dạy, mà chúng tôi phải vận dụng trong địa hình Trường Sơn với 1 số công thức mới, với 1 số mạo hiểm. Cuối cùng, chúng tôi đưa đường ống lên đỉnh núi ở độ cao 911 mét. Ngày 22/12/1969, xăng đã vượt qua 50km, từ chân phía Đông Trường Sơn để sang Bàn Cọ (Lào) ở phía Tây Trường Sơn".

Đến tháng 03/1975, bộ đội Trường Sơn đã xây dựng được hệ thống đường ống xăng dầu hoàn chỉnh, liên hoàn Đông và Tây Trường Sơn, với 316 trạm bơm đẩy, 101 kho với sức chứa trên 300 nghìn m³. Tính tổng hệ thống đường ống dẫn từ các ngả Lạng Sơn, Móng Cái (Quảng Ninh) vào Nhân Mục (Hà Nội), rồi từ đây vào Quảng Bình và đến Bù Gia Mập (Bình Phước) với nhiều nhánh, đoạn nối…, tổng chiều dài của đường ống lên tới 5.000km.

Vượt qua các cuộc tấn công phá hoại của bộ binh đối phương, trong 7 năm tham gia vào vận tải chiến lược (1968 - 1975), đường ống xăng dầu Trường Sơn hàng nghìn cây số đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, giúp chi viện cho miền Nam 5,5 triệu m³ xăng dầu, phục vụ đắc lực cho thời cơ chiến lược, nhất là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975. Đường ống xăng dầu này đã góp phần làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Đoàn 559, từng khẳng định: “Nếu đường Trường Sơn là huyền thoại thì đường ống xăng dầu là huyền thoại trong huyền thoại đó”. Các tướng không quân Hoa Kỳ, Harry Aderholt và Richard Serd, cũng đánh giá: “Đường ống xăng dầu của Việt Nam là huyền thoại có thật”.