Mật mía Vũ Quang đã trở thành sản phẩm đặc trưng của mảnh đất này, không chỉ mang lại thu nhập ổn định mà còn góp phần bảo tồn nghề truyền thống địa phương.

Người dân ở Vũ Quang tất bật thu hoạch mía để nấu mật. Ảnh: Kim Liễu/VOV5

Từ tờ mờ sáng, người dân nơi đây đã ra ruộng chặt mía, chuyển về ép lấy nước để nấu mật. Những lò nấu mật bằng củi được duy trì liên tục, khói bốc lên nghi ngút, hòa cùng hương thơm ngọt ngào lan tỏa khắp xóm làng.Đó là công việc nặng nhọc, đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn, nhưng đã trở thành nhịp sống quen thuộc của biết bao gia đình nơi đây. Nghề nấu mật mía đã có truyền thống hơn 50 năm ở xã Vũ Quang (trước đây là xã Sơn Thọ, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh).

Bà Phan Hồng Yến, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh, cho biết: "Nghề trồng mía và làm mật từ cây mía có từ lâu đời. Hiện nay ở Vũ Quang có vùng Thọ Điền là làng nghề truyền thống. 1 ha đất trồng mía sẽ đem lại khoảng 120 đến 130 triệu đồng cho người sản xuất. Sản phẩm mía Vũ Quang đã là sản phẩm mỗi xã một sản phẩn (OCOP) 3 sao. Qua thực tiễn, chúng tôi thấy rằng trồng mía cũng thuận lợi hơn so với các loại cây trồng khác."

Quy trình ép mía lấy nước để nấu mật. Ảnh: Kim Liễu/VOV5

Trước đây, xã Vũ Quang từng là vùng trồng mía nguyên liệu lớn của tỉnh Hà Tĩnh, tuy nhiên, do đầu ra thiếu ổn định, giá mía bấp bênh, người dân đã chủ động chuyển sang ép mía nấu mật nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Từ vài hộ sản xuất nhỏ lẻ ban đầu, đến nay nghề nấu mật mía đã trở thành nghề truyền thống, gắn bó với đời sống kinh tế của người dân xã Vũ Quang.

Hiện nay, toàn xã Vũ Quang có hơn 30ha mía, mỗi năm cung cấp ra thị trường gần 190 tấn mật. Thông thường, thời điểm từ tháng 10 đến đầu tháng 12 âm lịch là vụ sản xuất cao điểm, khi mía đạt độ chín, hàm lượng đường cao, cho chất lượng mật thơm ngon nhất là người dân thu hoạch mía về để nấu mật.

Sau khi thu hoạch, mía được cắt thành khúc nhỏ, ép lấy nước. Nước mía được chuyển đến những nồi lớn để nấu từ 5 đến 7 giờ mới có thể tạo ra mật mía đặc quánh, màu sắc đẹp và hương vị ngọt tự nhiên.
Những nồi lớn nấu nước mía từ 5 - 7 giờ để tạo ra mật mía đặc quánh. Ảnh: Kim Liễu/VOV5

Anh Lương Văn Đạt, 35 tuổi, một trong những hộ nấu mật mía của xã Vũ Quang, cho biết: “Nấu mật mía là một quá trình phức tạp, yêu cầu người nấu phải có kỹ thuật, kinh nghiệm mới có thể cho ra những mẻ mật thơm ngon. Sau khi ép nước mía là công đoạn chuẩn bị lò, củi để nấu. Để có một chảo mật phải dùng đến 100 lít nước mía. Sau khi đun sôi, tất cả cặn bã sẽ nổi lên phía trên. Lúc này người nấu phải dùng một cái vợt, nhanh tay vớt hết bọt cặn bã ra ngoài, nếu không sẽ bị tràn ra bếp”.

Nấu mật mía quan trọng nhất là giữ lửa trong lò luôn ổn định. Nếu lửa quá to, tay đảo không đều, mật dễ bị cháy, lửa quá nhỏ thì công đoạn keo mật rất lâu. Quy trình nấu mật tuy không cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự kiên trì, kinh nghiệm và cả tâm huyết của người làm. Chính sự tỉ mỉ ấy đã góp phần tạo nên thứ mật mía có màu nâu óng đẹp mắt, vị ngọt thanh và độ sánh đặc đặc trưng.

Sản phẩm mật mía của xã Vũ Quang được công nhận OCOP. Ảnh: Kim Liễu/VOV5

Gắn bó với nghề hơn 30 năm, ông Đặng Văn Thành, xã Vũ Quang, cho biết: “Công đoạn keo mật là công đoạn cuối cùng rất công phu, mất thời gian và công sức nhất. Ở công đoạn này, yêu cầu người nấu phải đảo liên tục và đều tay. Khi bắt đầu sôi, nếu không vớt kịp bọt làm mật bị trào thì mật sẽ có màu đen, kém thơm ngon. Khi nước mía chuyển sang sền sệt và có màu đỏ thì công đoạn nấu mật coi như đã hoàn tất. Mật nguội, thấy lớp bọt đường nổi lên là đạt yêu cầu.”

Hiện nay, các hộ sản xuất đã liên kết thành lập Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ mật mía Sơn Thọ, tổ chức sản xuất theo quy trình tập trung, giúp nâng cao giá trị thương hiệu và phân phối mật mía ra thị trường cả nước.

Chị Đoàn Thị Nhàn, Giám đốc HTX Dịch vụ mật mía Sơn Thọ, cho biết: "Mỗi năm HTX cung cấp ra thị trường từ 15 - 20 nghìn lít mật mía. Năm nay, số lượng khách hàng đặt mua mật mía nhiều nên HTX phải làm việc hết công suất, khu vực bếp nấu gần như đỏ lửa cả ngày. Hiện mỗi ngày chúng tôi ép được khoảng 3 - 4 tấn mía tươi, tương đương nấu được khoảng 300 lít mật thương phẩm để phục vụ nhu cầu của người dân."

Năm 2020, sản phẩm mật mía của xã Vũ Quang được công nhận mỗi xã một sản phẩm (OCOP) cấp tỉnh, từ đó sản phẩm được khẳng định chất lượng và có thêm nhiều cơ hội mở rộng thị trường.

Giữa những biến động của nhịp sống hiện đại, làng mật mía Vũ Quang vẫn lặng lẽ tồn tại. Những nồi mật đỏ lửa không chỉ nấu nên vị ngọt của cây mía mà còn gìn giữ làng nghề truyền thống trong xã hội đương đại.